اولین دوره ی آموزش مجازی شرف النور (کلیک کنید)

جلسه دوم درس قرآن استاد سید محمدحسین عظیمی

جلسه ی دوم استاد سید محمد حسین عظیمی
موضوع: نمازگزاران
*** ویرایش شده توسط واحد پژوهش مؤسسه شرف النور ***

 

اعوذبالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و اله الطاهرین
قال الحکیم فی کتابه رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ


عبادت جامع


بحثی که از جلسه قبل آغاز کردیم پیرامون نماز بود. بحث را این طور آغاز کردیم که انسان برای عبادت آفریده شد تا عبادت، انسان را “عبد” کند. عبد شود تا سر جای خود قرار بگیرد. سر جای خود قرار بگیرد تا بتواند به فعلیت برسد و انسانیت کند؛ اگر انسان سر جای خود قرار نگیرد به تعبیر قرآن “فاسق” است؛ یعنی از فطرت اصلی خود فاصله گرفته است؛ لذا نمی تواند انسانیت کند و انسان باشد؛ نهایتاً یک حیوان مترقِّی و پیشرفته می شود، نه یک انسان معنوی و کسی که بتواند به آسمان های معنویت عروج کند.
در میان عبادات به اینجا رسیدیم که نماز یک نسبتی با سایر عبادات دارد. نکته¬ی اول این که نماز، “عبادت جامع” است؛ یعنی هر آنچه در روزه وجود دارد، در نماز هم هست؛ هر آنچه در زکات و خمس و حج و سایر عبادات وجود دارد در نماز هم وجود دارد. در حقیقت سایر عبادات پرتویی از خورشید نمازند. حقیقتِ عبادت، همان نماز است؛ این یک نکته… .


سایر عبادات مقدمه ای برای نمازند

نکته دوم – البته این الان به عنوان یک ادعا مطرح می شود، تا بعد که توضیح بدهیم باز این جمله را تکرار می کنیم و ان-شاءالله سر جای خودش قرار خواهد گرفت – اینکه از روایات و آیات استفاده می شود که سایر عبادات نقش مقدمه برای نماز را دارند؛ یعنی اگر به شما گفتند روزه بگیرید، روزه گرفتن برای این است که انسان آماده¬ی اقامه نماز شود؛ اگر گفتند حج انجام دهید، اگر گفتند خمس و زکات بپردازید و اگر گفتند جهاد کنید، و خلاصه هر دستوری که در دین آمد، آن دستور طوری صادر شده است که نتیجه ی عملِ بشر به آن دستور، “اقامه نماز” است؛ لذا اگر شما همه ی دستورات را انجام دادید اما نماز را ترک کردید، آن اعمالی که از شما صادر شده است، ارزشی ندارد و به مقصود خلقت، و مقصود شارع نرسیده است. شما کاری را انجام دادید، اما زمانی که خواست به نتیجه برسد، نتیجه ی کار را از دست دادید؛ لذا رشد نخواهید کرد. اگر بخواهید رشد کنید، باید نماز بخوانید؛ و اگر بخواهید نماز بخوانید، باید مقدمات را انجام دهید؛ یعنی باید سایر عبادات را هم انجام بدهید. اگر کسی سایر عبادات را انجام داد و نماز نخواند سایر عبادات به مقصود و به مقصد نرسیده است؛ اگر کسی نماز خواند و سایر عبادات را انجام نداد این نماز به حقیقت محقق نشده است، و این صورتی بیش، از نماز نیست.
دو نکته گفتم: نکته اول این شد که “نماز جامعیت دارد، و هر چه در سایر عبادات است در نماز هم وجود دارد”. نکته دوم نیز اینکه “سایر عبادات مقدمه ای برای نمازند؛ یعنی نماز بدون سایر عبادات محقق نمی شود و سایر عبادات هم اگر بدون نماز محقق شود فایده ای ندارد!”. این دو مطلب را الان نمی توانم توضیح دهم…؛ ان شاءالله مطالب را که توضیح دادیم، یکی پس از دیگری خود شما اذعان خواهید کرد که جایگاه نماز و موقعیت نماز چیست…! و این دو مطلب آیا درست است یا درست نیست؟


نماز گزاران در قرآن


نکته ی بعدی این است که قرآن همه ی موجودات عالم را اهل نماز معرفی می کند و “مصلِّی” می داند؛ یعنی هیچ کس نیست در عالم مگر این که در منطق قرآن و در ادبیات قرآن به او “مصلِّی” گفته می شود، حتی خود خدا! خدا هم در قرآن نمازگزار معرفی می شود. ملائکه، اَجِنّه و همه ی موجودات، و هر چه که شما می بینید و یا نمی بینید، چه کوچک و چه بزرگ، در منطق قرآن اهل نمازند!
اجازه بدهید چند آیه از قرآن را خدمت شما تلاوت کنیم تا ببینیم قرآن چطور این مطلب را بیان کرده است…؛ در سوره احزاب آیه ۴۳ می فرماید هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً؛ هُوَ به خدا بر می گردد. هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ اوست که نماز می خواند بر شما. البته این که ما گفتیم همه¬ی موجودات اهل نمازند، اذعان دارید که نماز ها با هم فرق می کند؛ یک نمازی خدا می خواند، یک نمازی ملائکه می خوانند، و یک نمازی که ما می خوانیم؛ قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّه، نماز ما لِلّه است اما نماز خدا علینا است. هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ و همچنین ملائکه اهل نمازند بر انسان؛ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَ كَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا، خداوند به مقتضای اینکه رحیم است بر انسان های مؤمن نماز می خواند. همچنین در سوره ی بقره آیه ۱۵۷ گروهی را تعریف می کند، بیان می کند ، و معرفی می کند و بعد می فرماید أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ، ‌این ها همان کسانی هستند که “صلوات خدا” بر آن هاست؛ آن جا فرمود یُصَلِّی، این جا می فرماید صلواتٌ. معلوم می شود خدا یک نماز هم نمی خواند، بلکه نماز های متعدد می خواند! هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ، در سوره احزاب بود؛ اما این جا می فرماید أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ و این آیه شریفه که بسیار مشهور و معروف است که إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً .


همه موجودات عالم اهل نمازند!


در سوره نور آیه ۴۱ همه ی موجودات عالم را اهل نماز معرفی می کند! این تعبیر را ببینیم: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ “آیا نمی بینی؟!” این کلمه را دقت بفرمایید: “آیا نمی بینی؟!” یعنی مطلب خیلی مشهود است؛ خیلی روشن است؛ حالا بعداً در مورد این “الم تر” یا “الم تروا” ها که در این بحث آمده است، بیشتر توضیح خواهم داد؛ در دل بحث که رفتیم این ها هم روشن خواهد شد. أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ، تسبیح می کند – نماز همان تسبیح است – يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، هر کس که در آسمان ها و زمین است، اهل تسبیح پروردگار است؛ این جای آیه را دقت بفرمایید وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ ۖ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ؛ آن قدر این تعبیر محکم است که به هیچ وجه نمی توان این تعبیر را مجازی معنا کرد! اول می فرماید مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، ممکن است کسی فکر کند که قرآن فرمود “کسانی که در آسمان و زمین اند” یعنی همین آدمیان؛ اما قرآن می گوید خیر! حتی پرنده را هم شامل می شود، وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ، یعنی در حالی که بال گشوده است و در آسمان پرواز می کند؛ و بعد ممکن است کسی بگوید که این نماز، یک نمازی است که از روی علم و آگاهی نیست! ولی قرآن می فرماید : خیر! این طور نیست، حتی پرنده ای که در آسمان بال می‌زند و بالش را گشوده است و در حال پرواز است و در آسمان معلَّق است، كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ، تمام این ها نماز خود را می دانند! یعنی از روی علم و آگاهی نماز می خوانند؛ نمازی که آن ها می خوانند، یک نماز تکوینی و از روی غیر اختیار و یا از روی بی شعوری نیست، بلکه كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ، یعنی هر موجودی حتی پرندگان نحوه نماز خواندن و نحوه تسبیح کردن را آگاه اند وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ.


نماز سایه و رعد


در سوره رعد می فرماید حتی سایه ها هم نماز می خوانند! – البته باز تکرار می کنم نماز خواندن هر موجودی با نماز خواندن موجود دیگر متفاوت است و این تفاوت ها را بعداً باید ببینیم که می‌توانیم کشف کنیم یا خیر؟ که عرض خواهم کرد – می فرماید وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الآصالِ؛ تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند، از روی اطاعت یا اکراه و همچنین سایه های آن ها وَ ظِلالُهُمْ و همچنین سایه های آن ها هر صبح و عصر برای خداوند سجده می کنند، اهل سجده اند، و اهل نمازند!
باز در سوره رعد آیه ۱۳ این طور مطلب را بیان می کند : وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ؛ حتی “رعد” در آسمان، اهل تسبیح خداوند متعال است.


لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ…


و مهم تر از همه این ها در سوره اسراء آیه ۴۴ مطلب را خداوند متعال تمام می کند که: تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ؛ عبارت کامل تر می شود! در عبارت قبلی داشتیم که يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، یا اینکه يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ اما در این جا مَنْ وجود ندارد، بلکه می فرماید تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ، یعنی آسمان های هفتگانه اهل تسبیحند، زمین اهل تسبیح است، هر کس که در زمین است اهل تسبیح است؛ و این جمله تیر خلاص مطلب است! یعنی کمال مطلوب است: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ، هیچ موجودی نیست، و هیچ چیزی نیست — “چیز” یعنی “شی¬ء” – یعنی هر چیزی که ما در زبان فارسی به آن “چیز” می‌گوییم، هر چیزی…! یک سلول کوچک در بدنِ بزرگ، و هر چیزی که در عالم وجود دارد، اهل تسبیح است! نگویید که ما نمی‌فهمیم تسبیح آن را؛ قرآن هم گفته که شما نمی فهمید! وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ و این مطلب در ادبیات عرفانی ما به وفور پیدا می‌شود که :
        جمله ذرات عالم در نهان**** با تو میگویند روزان و شبان
ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم**** با شما نا محرمان ما خامُشیم
وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ، اگر می خواهید که صدای تسبیح همه موجودات عالم را بشنوید باید یک مقداری از این بدن، از این خاک و از این جسم و از این جماد، جدا شوید!
از جمادی در جهان جان روید**** غُلغُلِ اجزای عالم بشنوید
  فاش تسبیح جمادات آیدت**** وسوسه¬ی تاویل ها نربایدت
خیلی ها موقعی که این آیه ۴۴ سوره اسرا را قرائت کردند، تاویل هایی کردند و توجیه هایی کردند…؛ توجیه هایی که یعنی خود آن ها می فهمند، در حالی که قرآن می فرماید وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ! این هم یک نکته بسیار جالبی است که بعضی اوقات، قرآن می فرماید تو نمی فهمی و نمی‌توانی بفهمی و امکان فهمیدنِ این مطلب را نداری…، اما ما اصرار می کنیم که مطلب را می فهمیم و باید بفهمیم و یک توجیهاتی برای این مطلب ارائه می‌کنیم! که از منطق قرآن قابل قبول نیست. مولوی هم همین را گفت:
از جمادی در جهان جان روید**** غُلغُلِ اجزای عالم بشنوید
فاش تسبیح جمادات آیدت**** وسوسه¬ی تاویل ها نربایدت


تنها کسی که گاهی سجده نمی کند!


اما نکته‌ای که می شود از این مطلب استفاده کرد، نکته بسیار جالبی است! و این نکته این است که قرآن می فرماید تمام موجودات عالم در حال تسبیح خداوند متعال اند؛ اگر ما این معنا را بپذیریم – که می‌ پذیریم – خوب آیه قرآن است و سرِ هم بیان شده است، قرار هم نیست تاویل کنیم آیه را! یعنی تک تک سلول های بدنِ یک انسان تکویناً – ما نمی دانیم چه طوری و نمی فهمیم – وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ؛ در حال نمازند، فقط تنها کسی که در میان این عالم گاهی اوقات از نماز سرپیچی می کند و به تعبیر قرآن در مقابل خداوند سجده نمی کند، آن منِ انسان است، خود انسان است و نه بدن انسان! حتى این آیه را دقت بفرمایید و ببینید شما چطور این آیه را تفسیر می کنید…؟ در سوره حج آیه ۱۸ – باز تکرار می کنم، مخصوصاً این آیه را باز خود شما مطالعه کنید — می فرماید أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ، آیا نمی بینی که خداوند هرکس در آسمان و زمین است برای او سجده می کند؟!؛ و بعد یکی یکی خدا نام می برد: وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ؛ دیگر غیر از این ها که ما موجودی نداریم! مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ؛ خورشید ماه و ستارگان، کوه ‌ها، درخت و جنبندگان – یعنی هر جنبنده ای که در عالم وجود دارد – اهل سجده در مقابل پروردگار است! و از این سجده کردن، سرپیچی نمی کنند! اما خدا به انسان که می رسد نمی فرماید “وَ الاِنسان” بلکه می گوید وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، یعنی عده‌ای از مردم هستند که در مقابل خدا سجده نمی کنند وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ. وَكَثِيرٌ اما عده ای حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ عده ای هستند که عذاب بر آن ها نوشته می شود، چون اهل سجده نیستند؛ یعنی در میان همه موجودات عالم این انسان است که از این قاعده مستثنی می‌شود؛ و گاه این انسان، خود انسان، منِ انسان، روح انسان و جان انسان است که سجده نمی کند؛ نه اینکه بدن انسان سجده نکند، بلکه بدن انسان و تک تک سلول های بدن او در حال سجده در مقابل خداوند است! چون فرمود وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ فقط این خود انسان است که سجده نمی کند.
تعبیر قرآن این است که وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ کسی که سجده در مقابل خداوند نمی کند “يُهِنِ اللَّهُ” می شود؛ یعنی خداوند او را اکرام نخواهد کرد إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ.


هماهنگ با نظام خلقت


نکته ای که من می خواهم استفاده کنم این است که انسان ها مضطرند، انسان ها نگرانند و درون بسیاری از انسان‌هایی که از نعمت های دنیوی کاملاً برخوردارند را شما می‌بینید که پر از اضطراب و نگرانی اند؛ چرا؟ چون به تعبیر قرآن، هماهنگ با همه نظام عالم نیستند! کل عالم در حال سجده است، کل عالم درحال عبادت است، و تک تک سلول های بدن انسان در حال نماز است، ولی موقعی که خود انسان زیر بار نماز نمی رود و از سجده کردن در مقابل خداوند شانه خالی می کند، این یعنی دارد با کل نظام عالم هستی مخالفت می‌کند! شما اگر خود را در یک رود خانه ای انداختید و همراه آب که در حال حرکت است شناور شدید، راحت در این آب غوطه ور می شوید؛ اما اگر بخواهید خلاف جهت شنا کنید، خود را به دردسر می‌اندازید؛ این که می گوید أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ شاید یکی از اشارات آن، به این مطلب باشد که شما اگر به “حقیقت ذکر” رسیدید، آنگاه هم آوا و هماهنگ با کل نظام خلقت می شوید، آهنگی می‌زنید و ترانه ای می خوانید که همه عالم در حال خواندن همان ترانه اند، لذا آرام می شوید؛ آن وقت این آیه شریفه شامل حال شما می شود که یَآ أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعِى إِلَى‏ رَبِّکَ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً؛ و مخصوصاً این جمله که در آخر آیه است فَادْخُلِي فِي عِبادی، وَ ادْخُلِي جَنَّتِي؛ آنگاه تو وارد آن محوطه ا‌ی می شوی که پر است از بندگان خدا! یعنی همه در حال سجده در مقابل خداوند هستند؛ و هماهنگ می شوی با همه؛ آن وقت وَ ادْخُلِي جَنَّتِي و آن جا همان بهشت است…
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته….

دیدگاه کاربران
  • Mzl 30 تیر 1399 / 2:40 ق.ظ

    بسیار عالی و دلنشین.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

توسط
تومان