اولین دوره ی آموزش مجازی شرف النور (کلیک کنید)

اقامه روح نماز (جلسه هشتم درس نماز با رویکرد معارف قرآنی)

جلسه ی هشتم استاد سید محمد حسین عظیمی
موضوع: اقامه روح نماز
*** ویرایش شده توسط واحد پژوهش مؤسسه شرف النور ***

 

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و اله الطاهرین
رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ۚ رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ


روح نماز


بحث ما به اینجا رسید که اقامه ی نماز، آنچنان مقام بزرگی است که حضرت ابراهیم علیه السلام در آخرین روزهای عمر خود از خداوند متعال در خواست می کند که او را از “مقیمین نماز” قرار بدهد و در سوره بقره فرمود: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ ، استعانت بجویید از صبر و صلاة و همانا که صلاة سنگین است مگر بر خاشعین!؛ اینکه می فرماید “وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ” معلوم می شود مقام “اقامه ی نماز” مقام سنگینی است.
نماز یک ظاهری دارد و یک باطنی؛ اگر این ظاهرِ نماز به باطن نماز دوخته نشود، و هر دو اقامه نشوند، انسان به مقام اقامه ی نماز نمی رسد. اقامه ی ظاهر نماز، کارِ ظاهر و کالبد انسان است؛ اما اقامه ی روحیِ نماز و جان نماز، به وسیله ی جان آدمی و روح آدمی ممکن است. شما به روایات و یا به آیات که مراجعه کنید، می بینید که مسائلی به نماز نسبت داده شده است که آن مسائل مسلمّاً کارِ کالبد نماز ، جسم نماز و ظاهر نماز نیست!


آیات قرآن درباره اثرات روحی نماز


من چند آیه ی قرآن را خدمت شما عرض کنم و بعد نتیجه ای که در این جلسه می خواهم بگیرم را، خدمت شما بیان می کنم. در سوره عنکبوت آیه ۴۵ می فرماید: اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ ۖ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ ۗ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ؛ نماز از فحشا و منکر نهی می کند؛ نماز “ناهی از منکر” است؛ این یک مطلب…
در سوره بقره آیه ۴۵ می فرماید: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ؛ مضمون آیه این است که نماز کمک می کند، و شما از نماز استعانت بجویید… .
در سوره ی معارج، مطلب اوج می گیرد؛ از آیه ۱۹ این طور بیان می شود که: إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا، انسان که آفریده شد حریص و کم طاقت آفریده شد؛ إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعاً، موقعی که گرفتار می شود، نا شکیبایی می کند، بیتابی می کند، جزع و فزع می کند؛ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلۡخَيۡرُ مَنُوعًا، و زمانی که بهره مند و برخوردار می شود، “منّاع” می شود و در حقیقت بخیل می شود؛ خداوند سه ویژگی را برای انسان به مقتضای خلقتش و به مقتضای ذاتش بیان می کند؛ حال بحث ما این نیست که چرا انسان طبیعتاً این طور است…، اما این طور است که اولاً “هلوع” است، نا شکیباست، حریص است، و کم طاقت است؛ ثانیاً “جزوع” است، جزع و فزع می کند؛ و ثالثاً “بخیل” است. آن چیزی که می تواند این سه صفت زشت را از انسان بستاند، این است که إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا، إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعاً، وَإِذَا مَسَّهُ ٱلۡخَيۡرُ مَنُوعًا، إِلَّا ٱلۡمُصَلِّينَ، مگر کسانی که نماز می خوانند؛ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ دَآئِمُونَ، کسانی که دائم در نمازند، وَٱلَّذِينَ فِي أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقٌ مَّعۡلُومٌ، لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ، مصلِّی که شد – یعنی عنوانِ اقامه ی نماز که بر انسان صدق کرد – این نماز، در شخصیت انسان تصرف می کند و انسانِ هلوعِ جزوعِ منوع را تبدیل به انسان سخیِّ شجاعِ شکیبا می کند! و آن حرص و طمع و آز و ناشکیبایی را از وجود انسان بر می دارد. خب این هم یک مطلب…


تاثیر نماز بر روح آدمی در روایات


در روایات هم شبیه همین مطالب زیاد است، مثلاً در کتاب “من لا یحضره الفقیه” نقل شده است که حضرت صادق علیه السلام فرمودند: إنَّ العبدَ إذا صَلّى لِوَقتِها و حافَظَ علَيها ارتَفَعَت بَيضاءَ نَقِيَّةً تَقولُ : حَفِظتَني حَفِظَكَ اللّهُ، و إذا لَم يُصَلِّها لِوَقتِها و لَم يُحافِظْ علَيها ارتَفَعَت سَوداءَ مُظلِمَةً تقولُ : ضَيَّعتَني ضَيَّعَكَ اللّهُ !زمانی که مصلِّی نماز را سر وقت ادا می کند و بر نماز محافظت می کند، این نماز به آسمان می رود و خطاب به مصلِّی می گوید که “تو مرا حفظ کردی، خدا تو را حفظ کند!” و زمانی که مصلِّی نماز را در وقت خود ادا نمی کند و نسبت به نماز کاهلی می کند، و لَم يُحافِظْ علَيها، و بر نماز محافظت نمی کند،همون نماز ارتَفَعَت سَوداءَ مُظلِمَةً ، با چهره ای سیاه و در هم کشیده به آسمان می رود، تقولُ : ضَيَّعتَني ضَيَّعَكَ اللّهُ! مرا ضایع کردی، خدا تو را ضایع کند!؛
دقت بفرمایید…! یک جا فرمود نماز از فحشا و منکر نهی می کند؛ یک جا فرمود که نماز صفات زشت آدمی را تغییر می دهد؛ یک جا فرمود که نماز کمک می کند؛ و این جا می فرماید نماز به آسمان می رود و برای کسی که آن را محافظت کرده، دعای خیر می کند، و بر کسی که بر نماز محافظت نکرده است نفرین می کند.
از علی بن ابراهیم،از پدرش ابن محبوب، عن عبدالله بن مرهوم، عن ابی صیار، عن ابی عبدالله علیه السلام، قال: اذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُ قَبْرَهُ کانَتِ الصَّلَاةُ عَنْ یمِینِهِ وَ الزَّکاةُ عَنْ یسَارِهِ وَ الْبِرُّ مُطِلٌّ عَلَیهِ زمانی که مومن وارد قبر می شود نماز از طرف راست، زکات از طرف چپ، و کارهای خیری که انجام داده است بر سر او سایه می افکند، وَ یتَنَحَّی الصَّبْرُ نَاحِیةً فَإِذَا دَخَلَ عَلَیهِ الْمَلَکانِ اللَّذَانِ یلِیانِ مُسَالَتَهُ قَالَ الصَّبْرُ لِلصَّلَاةِ وَ الزَّکاةِ دُونَکمَا صَاحِبَکمْ فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْهُ فَأَنَا دُونَه. صبر کناری می رود و به نماز و زکات و کارهای خوبی که انسان انجام می دهد می گوید که این شما، و این صاحب شما…، این رفیق شما….، او را نجات دهید! موقعی که نکیر و منکر برای سوال کردن می آیند، اگر نتوانستید او را نجات بدهید من هستم و او را کمک خواهم کرد. منظور آن است که نماز، هم در دنیا و هم پس از زندگیِ دنیا، قرار است که به درد آدمی بخورد!
همه ی این ها معلوم می کند که نماز فقط این کالبد ظاهری، کالبد جسمانی، و این ظاهر نیست؛ بلکه باطنی دارد که آن باطن را باید اقامه کرد؛ اگر کسی ظاهر نماز را به دستور فقها عمل کند و یک ظاهر زیبایی را اقامه کند، این شخص به مقام اقامه ی نماز نرسیده است!


نماز، مراتب دارد


قرآن مطلبی را می فرماید که اگر از این منظر وارد شویم، منظر جالبی است؛ قرآن در سوره حجر ایه ۲۱ می فرماید که وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ، چیزی نیست مگر اینکه خزائن آن چیز، نزد ماست، وَمَا نُنَزِّلُهُ و ما نازل نمی کنیم آن چیز را إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ؛ یعنی “صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی” ؛ یعنی این چیز هایی که شما در عالم می بینید، مخصوصاً این حقایق معنوی که شما در عالم می بینید، این قرآنی که شما می بینید، این دینی که مشاهده می کنید، این حضرات معصومین را که مشاهده می کنید، قرآن فرمود: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ، خزائن این اشیاء، حقیقت این اشیاء، و مخزن این اشیا نزد ماست، وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ. می فرماید اگر ما این ها را نازل کرده ایم، یک اندازه ای و یک مقداری از این حقیقت را نازل کرده ایم؛ خب! این قانون که “وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ” شامل نماز هم می شود؛ حقیقت نماز و واقعیت نماز، در لوح محفوظ نزد “علیِّ عظیم” و “علیِّ کبیر” است؛ “عند اللّه” است؛ “عندَنا خَزائِنُهُ” است. آنچه که از نماز بر ما نازل شده است و الان در اختیار ماست، یک مرتبه ی نازله ای از نماز است، و نه همه ی آن حقیقت. قرآن فرمود: مَا عِندَکُم یَنفَد وَ مَا عِندَاللّه باقٍ، آن چیزی را که نزد ماست، پیش خودمان نگه داشتیم که، إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ؛ او از بین نمی رود، اما آنچه که پیش شماست از بین می رود، مَا عِندَکُم یَنفَد وَ مَا عِندَاللّه باقٍ، اگر انسانی بخواهد به “ما عندالله” برسد – یعنی به آن نمازی که مخزن آن نماز نزد خداست – و به اون حقیقتی برسدکه فرمود: مَا عِندَ اللَّه باقٍ، فنا ناپذیر است؛ نه آنچه که نزد شماست، مَا عِندَکُم که یَنفَد، فناپذیر است.


رسیدن به حقیقت فنا ناپذیر نماز


اگر شخص بخواهد به آن حقیقتِ فناناپذیر برسد، باید تمام تعلقات و تمام وابستگی هایی که باعث فناپذیری انسان می شود را از خود دور کند. شما اگر بخواهید به حقیقتی برسید که آن حقیقت برای این عالم نیست، و مثل موجودات این عالم فناپدیر نیست، باید خودتان را از این عالم جدا کنید و رها شوید؛ اول باید خودتان را ببرید در آن فضایی که قرآن نامش را “عندنا” گذاشته است، و برسید به مقام “عندنا”، تا بتوانید از حقیقت نماز بهره مند شوید.
وابستگی ها و گرایش های مختلفی که ما داریم، و این اشتغالات روانی و مشغولیت هایی که ما برای خودمان درست کرده ایم، این ها نمی گذارند که ما برسیم به مرکز و مصدری که آن عبادت، از آن مصدر نازل می شود؛ از آن جایی که ما به خاطر آن وابستگی ها، نمی توانیم بالا برویم، پس نمی توانیم به آن مصدرِ نزولِ نماز برسیم؛ لذا نمی توانیم با نماز ارتباط برقرار کنیم؛ لذا قرآن موقعی که بحث نماز را مطرح می کند، دو عبارت به کار می برد که دقت در این دو عبارت، بسیار مهم است.


اقامه نماز و نمازگزار


عبارت اول که البته جلسات قبل هم نیم نگاهی به این مطلب داشته ایم، اما ان شاءالله این جلسه و جلسات آینده بیشتر به این دو کلمه می پردازیم، که اصلاً سوال ما این است که محل اقامه ی نماز کجاست؟ مقیمین نماز که می خواهند اقامه ی نماز کنند کجا باید نماز را بر پا دارند و اقامه کنند؟. دو تعبیر در قرآن آمده است یکی “إِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ ” مثل سوره نساء آیه ۱۴۲ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ؛ “قاموا الی الصلاة” یعنی برمی خیزند که نماز بخوانند؛ این یک تعبیر بود…؛ یا مثل همین تعبیر که “اذا قمتم الی الصلاة” زمانی که برخاستید تا نماز بخوانید.
تعبیر دوم “اقیموا الصلاة” است یعنی اقامه کنید نماز را…؛ بسم اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، الم، ذلِکَ الْکِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُديً لِلْمُتَّقينَ؛ الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ؛ “یقیمون” و “اقیموا” غیر از “قمتم” و “قاموا” است. به تعبیر دیگر، قرآن شاید می خواهد این مطلب را به مخاطبین خودش بفهماند که کسی می تواند اقامه ی نماز کند که قبل از اقامه کردن نماز، خود را اقامه کرده باشد. تا انسان خودش را اقامه نکرده باشد، خود ایستاده نباشد، قدرت ایستاندن نماز را ندارد!
شخصی که خود به فعلیت نرسیده است، نمی تواند نماز را به فعلیت برساند.


مقدمات نماز، اقامه ی خود شخص


لذا شما که در احکام نماز و دستوراتی که فقها در بحث نماز مطرح کرده اند، نگاه کنید، می بینید برای نماز، مقدماتی را مطرح کرده اند: مثلاً قبل از نماز شما باید وضو بگیرید، طهارت داشته باشید، ستر عورت کنید، مکان مصلی را باید فراهم کنید، باید رو به قبله بایستید، اذان و مقدمات دیگر اقامه ی نماز…
نماز و مقدماتی که برای نماز فراهم می کنیم و در حقیقت آنچه که به عنوان مقدمات نماز مطرح است در حقیقت مقدمه ی اقامه ی خود شخص است؛ مقدمه ی قیام خود شخص است؛ مقدمه ی به فعلیت رسیدن خود شخص است؛ یعنی خود انسان قبل از اینکه وارد این میدان شود که با نماز دست به گریبان باشد و نماز را بایستاند، باید خودش بایستد. برای اینکه بتواند بایستد فرموده اند که “طهارت” ؛ برای اینکه بتواند بایستد فرمودند “سترِ عورت”؛
حال بعداً که وارد بحث شویم و طهارت توضیح داده شود، ستر عورت توضیح داده شود، استقبال و رو به قبله ایستادن و معنای استقبال، توضیح داده شود، متوجه این قضیه خواهید شد که این مقدمات، و حتی این مقارنات که در نماز وجود دارد، مقداری از آن و بلکه عمده ی آن ها برای این است که انسان خودش بایستد، و “قاموا” بشود، “قمتم” بشود، تا بتواند نماز بخواند، حال این اقامه ی شخصی برای اقامه ی نماز یعنی چه ؟ اجازه بدهید در جلسه ی بعد بیشتر روی این قضیه صحبت کنیم…
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

توسط
تومان